Ten artykuł dotyczy gadów. Zobacz też: inne znaczenia wyrazu wąż oraz węże.
Węże

Zaskroniec
Systematyka
Domena eukarioty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada gady
Podgromada diapsydy
Nadrząd lepidozaury
Rząd łuskonośne
Podrząd węże
Nazwa systematyczna
Serpentes
Linnaeus, 1758
syn.Ophidia
Zasięg występowania

Występowanie węży lądowych (czarny) i morskich (niebieski).
Systematyka w Wikispecies
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons

Węże (Serpentes) - podrząd gadów z rzędu łuskonośnych. Charakteryzują się wydłużonym, beznogim ciałem i aparatem szczękowym umożliwiającym niezwykle szerokie rozwarcie szczęk, a co za tym idzie połykanie ofiar w całości, brakiem błony bębenkowej i ucha środkowego. Liczba kręgów, które mają (podobnie jak warany) dodatkowe powierzchnie stawowe, może sięgać 400. Węże mają tylko jedno (prawe) płuco, wydłużoną wątrobę, nerki ułożone jedna za drugą. Mają dobrze rozwinięty narząd Jacobsona. Węże są grupą monofiletyczną. Rozmnażają się płciowo.

Do chwili obecnej opisano blisko 3000 gatunków węży.

W Polsce występują 4 gatunki:

Węże są mięsożerne. Połykają ofiary w całości, mimo że często wielokrotnie są one większe od samego węża. Połykanie polega na nasuwaniu się węża na swoją ofiarę. Jest to możliwe dzięki bardzo ruchliwej trzewioczaszce oraz specyficznemu ułożeniu podskórnych naczyń krwionośnych, które tworzą sieć zmieniających kształt rombów.

Wśród węży występują gatunki jadowite. Szacuje się, że stanowią one od 10-25% wszystkich gatunków węży. Różnice w szacunkach pochodzą stąd, że niektóre węże uważa się za tzw. warunkowo jadowite (zęby jadowe położone w tyle szczęki, płytkie ukąszenie nie wprowadza więc jadu). Jad węży wytwarzany jest w specjalnym gruczole i spływa do ostrych zębów jadowych, którymi zwierzę uśmierca ofiarę.

Istnieją 4 typy uzębienia związane z typem aparatu jadowego (lub jego brakiem):

Aglypha - brak zębów jadowych. Występuje u większości węży. Węże o takim uzębieniu są w ogromnej większości niejadowite, istnieją jednak wyjątki. Niektóre jadowite Aglypha mają w tylnej części szczęki powiększone zęby. W odróżnieniu od zębów jadowych innych węży nie mają jednak żadnego rowka, a jad spływa po powierzchni zęba. Jedynym wężem z tej grupy, którego jad może być śmiertelny dla człowieka jest zaskroniec tygrysi (Rhabdophis tigrinus). Odnotowano kilka poważnych przypadków (w tym przynajmniej jeden śmiertelny) związanych z ukąszeniem przez ten gatunek. Aby ukąszenie było niebezpieczne konieczny jest jednak głęboki uchwyt, gdyż jad spływa po jedynie tylnych zębach, stąd nie każde ukąszenie kończy się wprowadzeniem jadu.

Opisthoglypha - spotykany u niektórych przedstawicieli połozowatych (ok. 30% gatunków tej rodziny). Umieszczone w tyle zęby jadowe zaopatrzone są w jedną lub więcej rynienek. Podobnie jak jadowite Aglypha węże te dla człowieka mogą być niebezpieczne jedynie gdy dosięgną ciała zębami jadowymi. Niekiedy Opisthoglypha i jadowite gatunki Aglypha traktuje się jako jedną kategorię. Większość węży o uzębieniu Opisthoglypha nie jest niebezpieczna dla ludzi. Ich jad wywołuje zazwyczaj objawy lokalne, a w cięższych przypadkach gorączkę i zawroty głowy. Jedynie 2 gatunki posiadają silny jad, powodujący ukąszenia śmiertelne dla człowieka. Są to dysfolid (boomslang) Dispholidus typus (najsilniejszy jad) oraz przedstawiciele rodzaju Thelotornis kirtlandi.

Proteroglypha - spotykany u zdradnicowatych i węży morskich. Krótkie zęby jadowe z przodu, zaopatrzone w rynienkę.

Solenoglypha - spotykany u żmijowatych i grzechotnikowatych. Zęby jadowe z przodu. Składają się przy zamykaniu pyska, mogą więc być dość długie. W zębie znajduje się kanalik, którym spływa jad.

Okres istnienia
Węże
← mln lat temu
 
← 4,6 mld 542 488 444 416 359 299 251 200 145 65 23 2

Dział zoologii zajmujący się wężami to ofiologia.

[edytuj] Systematyka

Rodziny węży grupowane są w dwóch infrarzędach: Scolecophidia i Alethinophidia[1].

Scolecophidia - ślepuchowce

Alethinophidia

[edytuj] Ciekawostki

  • Jest rozpowszechnionych wiele fałszywych przekonań na temat węży. Do dziś wielu ludzi wierzy, że potrafią one hipnotyzować swoje ofiary, co nie ma pokrycia w rzeczywistości. Podobnie jak powszechne przekonanie, że skóra węża jest pokryta śluzem - również całkowita nieprawda, ponieważ skóra węży jest całkowicie sucha.
  • W Polsce występują cztery gatunki węży, wszystkie są pod ochroną. Mimo tego niejednokrotnie są brane za niebezpieczne i zabijane, choć w rzeczywistości tylko jeden z nich - żmija zygzakowata - jest jadowity, jednak nawet on jad wstrzykuje w tak małych dawkach, że zazwyczaj nie stwarza większego zagrożenia dla dorosłego człowieka.

[edytuj] Literatura

  • Jaroniewski W.: Gady jadowite. PZWS. Warszawa 1969
  • Maris J.: Wielka księga węży. WK Twój Styl. Warszawa 1997
  • Szyndlar Z.: Nieznane węże jadowite. Kosmos 3: 259-269. 1981.
p • d • e
Rodziny węży (Serpentes)

Scolecophidia: ociemkowate • ślepuchowate • węże nitkowate

Alethinophidia: cylindrowcowate • tarczogonowate • tęczowcowate • brodawkowcowate • dusicielowate • Anomochilidae • gleboryjcowate • Bolyeriidae • cylindrowężowate • połozowate • pytoniakowate • boaszkowate • zdradnicowate • żmijowate